Het landschap van de onderaardse mergelgroeven

door Jac Diederen

Door de eeuwenlange onderaardse winning van bouwsteen is er in de ondergrond ruimte ontstaan waarvan de vorm direkt bepaald werd door de ontginnings activiteiten van de steendelvers. Door het ontginnen van een voor de winning in aanmerking komende mergellaag is men vaak honderden meters, soms kilometers, in horizontale richting de berg ingedrongen. Uit praktisch oogpunt werd de grootst mogelijke hoeveelheid steen uit de beschikbare oppervlakte gewonnen. Dit werd bereikt door de ontginning niet alleen in voorwaartse maar ook in zijwaartse richting te doen geschieden. Niet de gehele mergellaag kon worden ontgonnen, gedeelten van de te ontginnen laag heeft men moeten laten staan om de daarboven gelegen mergel en grondlagen te kunnen dragen. Door deze wijze van ontginning en ook door de technische mogelijkheden daarbij zijn er gangen met een rechthoekige doorsnede ontstaan, welke elkaar meestal in haakse richting kruisen. De oppervlakte van de onderaardse steenwinningen bedraagt vaak meerdere hectaren en er zijn gangenstelsels, zoals de Sibbergroeve en de Sint-Pietersberggroeven, die duizenden gangen bevatten en zich over een oppervlakte van meerdere tientallen hectaren uitstrekken.

Het aanzien van de onderaardse gangen is sterk gevormd door de technieken die bij de ontginning van de bouwsteen toegepast zijn. Doordat het gangenstelsel in driedimensionale vorm waarneembaar is en de gangen zich over bijna Uber dimensionale afstanden uitstrekken, kan men spreken van een ondergronds landschap. Een landschap dat door zijn eerlijke ontstaanswijze, esthetisch gezien, weinig weerstanden oproept. Dit vaak in tegenstelling tot de architectuur, vormgeving of kunst. Daar is immers de vorm van een gebouw of gebruiksvoorwerp niet alleen afhankelijk van de functie die het moet vervullen maar wordt het aanzien daarvan ook bepaald door het meer of minder gelukkige gevoel voor schoonheid van de ontwerpers.

Bij het ontstaan van de groeven lag dat anders. Blokbrekers hanteerden geen esthetische normen, zij hadden slechts te zorgen dat zij met de technisch beschikbare mogelijkheden op de voordeligste manier hun stenen konden winnen. Verder konden zij weinig aandacht besteden aan het aanzicht van de gangen die door hun activiteiten ontstaan zijn. Op plaatsen waar wij bijvoorbeeld versteld staan van prachtige en chaotisch uitgezaagde gangstructuren, hadden zij eerder te kampen met problemen van geologische of juridische aard. Wijzigingen in het gangenpatroon dienden alleen de veiligheid of het praktisch nut en deze wijzigingen, die overigens getuigen van tegenslag en doorzettingsvermogen van de steendelvers tijdens de uitoefening van hun ambacht, passen volmaakt in het monotone ritme van de onderaardse gangen met hun duizenden zaagvlakken.

Op deze wijze is er onbewust een cultuurprodukt ontstaan met een merkwaardig, haast volmaakt esthetisch evenwicht dat ongewild beantwoordt aan dezelfde wetmatigheden als die er in de natuur bestaan. Ook in de natuur wordt de vorm en de maatverhouding van organismen en andere structuren alleen bepaald door hun functie, mogelijkheden en beperkingen.

bergvaart in de Sibbergroeve met sporen van transport 


Het elementaire landschap in de groeven wordt verder aangekleed door sporen van activiteiten welke indirect met de ontginning te maken hebben. Vooral in de bochtige gangen getuigen nog de horizontale uitslijpingen in de wanden hoe de mergelblokken met paard en wagen diep uit de groeve gehaald werden en de uitstekende assen van de wagens dynamische sleuven slepen in het statische patroon van de zaagvlakken. Vooral waar veel vervoer plaatshad verhardden de wegen en zijn zodanig als hoofdtransportweg herkenbaar. Deze wegen met hun diepe karresporen voeren vaak meer dan ‘n kilometer diep de groeve in, naar verafgelegen gedeelten. Daar liggen de reeds lang verlaten werkfronten waar de steenhouwers bij een klein oliepitje hun lange en zware werkdag volmaakten. Er hangt daar een onmerkbare geur van aarde, in de muur is een nis waarin een Mariabeeldje heeft gestaan en iets verder staat een vervaagde naam van een vergeten steendelver. De afvalstukken mergel zijn zorgzaam langs de wanden opgestapeld en dit alles is bedekt met het stof van eeuwen.


Vooral als het landschap van de groeven ongeschonden is en zich in zijn oorspronkelijkheid bevindt kan het door het esthetisch evenwicht door praktisch elke cultuurvertegenwoordiging als aangenaam ervaren worden. Deze genoeglijke beleving van het groevelandschap heeft er toe geleid dat sommige groeven opengesteld werden voor bezoek. Uit de aanvankelijk sporadische rondleidingen is inmiddels een hele toeristenindustrie ontstaan.

Daar er bij de gidsen, die de tochten door de groeven leiden, problemen ontstonden bij het verwoorden van de beleving van het onderaardse landschap, is men ertoe overgegaan in de groeve talrijke afbeeldingen aan te brengen in de vorm van houtskool tekeningen en beeldhouwwerken, die vaak gedeelten uit de geschiedenis van de streek of kopieën van schilderijen van oude meesters verbeelden. Het bezichtigen van deze afbeeldingen werd hoofddoel, waarbij het landschap automatisch, al dan niet mee-beleefd werd.

Mede door de eigenschappen van de mergel is men er steeds meer toe overgegaan het oorspronkelijke landschap van de groeven naar eigen inzichten te veranderen. Leerlingen van kunstacademies werden in de gelegenheid gesteld technische ervaring op te doen door beeldhouw oefeningen op de oorspronkelijke mergelwanden te houden en vooral tegenwoordig worden de vaak eeuwenoude mergelwanden glad gemaakt om er reusachtige herinneringsplaquettes van sportlieden of portrettengalerijen van jubilarissen op de 16e en 17e eeuwse muren aan te brengen. Sommigen willen het landschap op deze wijze praktisch en visueel aan hun eigen behoeften aanpassen, welke behoeften voortvloeien uit hun eigen culturele achtergrond. Daar de actualiteit van de gebeurtenissen die tot dit soort activiteiten leiden maar zeer kort is, en zich steeds vaker aanleidingen aandienen, vindt dit soort toevoegingen steeds vaker plaats en is dit er de oorzaak van dat grote delen van het onderaardse landschap na eeuwen binnen zeer korte tijd ten gevolge van tijdelijke behoeften behoorlijk veranderd wordt.

De historie van de mergelgroeven dateert uit een tijd dat men eeuwen geleden begonnen is op grote schaal met mergel te bouwen. Alleen hebben de gebouwen, die van deze mergel gemaakt zijn, vaak de status en bescherming van monument gekregen, terwijl de onderaardse steengroeven deze erkenning niet of nauwelijks kennen. Waar mogelijk zouden de groeven, vooral ook door hun grote schat aan oorspronkelijke gegevens en ook door hun esthetisch-landschappelijke waarden, zeer zeker de status van cultuurmonument waard zijn.

Advertenties